ABD’nin İran’a karşı başlattığı ve kısa sürede sonuç alınması beklenen savaş, aradan geçen iki ayın ardından yalnızca askeri bir çatışma olmaktan çıkıp küresel ekonomik dengeleri sarsan çok boyutlu bir krize dönüştü. Özellikle Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla birlikte enerji piyasalarında yaşanan şok dalgası, dünya genelinde ekonomik baskıyı artırırken; savaşın insani maliyeti de giderek ağırlaşıyor.
Başlangıçta hızlı bir zafer vadeden ABD Başkanı Donald Trump, gelinen noktada beklediği sonucu elde edebilmiş değil. Çatışmalar, kırılgan bir ateşkes süreciyle yavaşlamış olsa da tarafların kesin bir üstünlük sağladığını söylemek zor. Brookings Institution uzmanlarından Melanie Sisson’un da ifade ettiği gibi, mevcut tablo “kazananı olmayan bir savaş” görünümü veriyor.
Savaşın en ağır bedelini ise İran halkı ödüyor. ABD ve İsrail’in düzenlediği yoğun hava saldırıları sonucunda binlerce hedef vurulurken, aralarında sivillerin de bulunduğu 3 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Ülke içinde baskı politikaları sertleşirken, yüzlerce idam vakası ve geniş çaplı internet kesintileri yaşandı. Ekonomik açıdan ise İran ciddi bir daralma sürecine girdi; işsizlik artarken yoksulluk daha da derinleşti.
Çatışmanın etkileri yalnızca İran’la sınırlı kalmadı. Lübnan da savaşın içine çekildi. Hizbullah ile İsrail arasında yeniden tırmanan gerilim, ülkeyi büyük bir yıkımla karşı karşıya bıraktı. İsrail’in hava ve kara operasyonları sonucu binlerce kişi yaşamını yitirirken, yüz binlerce insan yerinden edildi. Özellikle Ali Hamaney’in öldürülmesinin ardından gerilim daha da tırmandı ve çatışmalar bölgesel bir krize dönüştü.
Körfez ülkeleri de bu süreçten ciddi şekilde etkilendi. İran’ın misilleme saldırıları Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere birçok ülkeyi hedef alırken, Hürmüz Boğazı’nın kapanması enerji ihracatını sekteye uğrattı. Irak, Katar ve Kuveyt gibi ülkeler ekonomik büyüme beklentilerini aşağı çekmek zorunda kaldı.
Savaşın küresel etkileri ise oldukça geniş kapsamlı. ABD’de artan yakıt fiyatları ve ulaşım maliyetleri enflasyonu yukarı çekerken, dünya genelinde enerji ve gıda fiyatları ciddi şekilde yükseldi. Bu durum özellikle gelişmekte olan ülkelerde ekonomik baskıyı artırdı. Uluslararası Para Fonu küresel büyüme tahminlerini aşağı yönlü revize etti.
İç politikada ise Donald Trump için süreç giderek daha riskli hale geliyor. CNN tarafından derlenen anketlere göre, Trump’ın kamuoyu desteği kısa sürede %37 seviyelerine kadar geriledi. Savaşın uzaması, siyasi maliyeti artırırken belirsizlik de derinleşiyor.
İsrail cephesinde ise Başbakan Binyamin Netanyahu, İran’ın askeri kapasitesine verilen zarar sayesinde kısa vadede iç politik avantaj elde etmiş görünüyor. Ancak savaşın uzaması, hem güvenlik risklerini artırıyor hem de uluslararası baskıyı yoğunlaştırıyor. İsrail kamuoyunda da savaşın kazanıldığına dair güçlü bir inanç oluşmuş değil.
İran tarafında ise rejim ağır kayıplar vermesine rağmen ayakta kalmayı başardı. Üst düzey birçok yetkili hayatını kaybetse de Tahran yönetimi kontrolü tamamen yitirmedi. Hürmüz Boğazı üzerindeki stratejik etkisini sürdürmesi ise İran’a önemli bir diplomatik koz sağladı.
Öte yandan savaşın dolaylı kazananları da dikkat çekiyor. Çin, enerji stokları ve alternatif tedarik kaynakları sayesinde krizi görece daha az hasarla atlatırken, ABD’nin küresel itibar kaybından diplomatik avantaj elde etme potansiyeline sahip. Enerji devleri de yükselen petrol fiyatlarından büyük kazanç sağladı. Chevron, Shell ve ExxonMobil gibi firmalar kârlarını artırırken, bu durum “ekstra kâr vergisi” tartışmalarını da beraberinde getirdi.
Bir diğer dikkat çeken kazanan ise Rusya oldu. Yükselen petrol ve gübre fiyatları sayesinde Rus ekonomisi önemli gelir artışı yaşadı. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, Rusya’nın enerji gelirleri yalnızca bir ay içinde neredeyse iki katına çıkarak 19 milyar dolara ulaştı.
Sonuç olarak, iki ayı geride bırakan bu savaş; askeri başarıdan çok ekonomik, siyasi ve insani kayıplarla anılıyor. Tarafların net bir zafer elde edemediği bu süreçte, küresel sistemin kırılganlığı bir kez daha ortaya çıkarken, savaşın uzun vadeli etkilerinin daha da derinleşmesi bekleniyor.
